مدّ القاموس، بزرگترين لغتنامه عربي- انگليسي

مروري بر مقالات گذشته:
١٤ - سرزمين توفان
١٥ - نقدي بر ديدگاه ناصر پورپيرار در خصوص زايش لهجه‌ها در اثر برخورد زبانها
١٦ - اين «اين» آن «اين» نيست!
١٧ - آيا کشتي نوح پيدا شده است؟
١٨ - خط عربي و مسأله بلوغ آن در آئينه بنيان انديشي
١٩ - سکوت هزار ساله، براي چه؟
٢٠ - احوال العدد والمعدود
٢١ - سرگذشت جبر -١-
٢٢ - سرگذشت جبر -٢-
٢٣ - سرگذشت جبر -٣-
٢٤ - آخشاردام، سراي باقي
۲۵ - تحقيق در الفهرست - بخش اول
۲۶ - تحقيق در الفهرست – بخش دوم

 مدّ القاموس، بزرگترين لغتنامه عربي- انگليسي

در اين مقاله با کوششهائي آشنا ميشويم که اروپائيان از قرن ۱۶ به بعد به تدريج بذل يادگيري زبان عربي در سطح حرفه‌اي و کتابت لغتنامه‌هاي عربي ميکنند. در دنباله بحث نيز با انگيزه‌هاي آنها از انجام اين مهم در اوج اقتدار دوران استعماري آشنا خواهيم شد.

از اينرو سخن را با معرفي «مد القاموس»، بزرگترين لغتنامه عربي- انگليسي محصول قرن نوزدهم آغاز ميکنيم. مولف اين لغتنامه غير عادي و شگفت انگيز، ادوارد ويليام لين، قبلا به خاطر کارهاي ادبي متعدد خود در زمينه زبان و ادبيات عرب به خصوص در زمينه مطالعات مصر شناسي شهرت زيادي در اروپا به دست آورده بود. در سال ۱۸۴۲ يکي از اشراف انگلستان موسوم به لرد پرودو (Lord Prudhoe) که بعدها در موقعيت دوک اعظم نورث‌هامبرلند قرار گرفت، از ادوارد لين تقاضاي تدوين يک لغتنامه عربي- انگليسي را کرد و مخارج اين پروژه را نيز به عهده گرفت. تدوين چنين آثاري همواره منوط به وجود حمايت مالي از سوي شخص يا موسسه‌ يا حتي دربار سلطنتي بوده است که امروزه عبارت sponsor بدان اطلاق ميشود.

ادوارد ويليام لين در همان سال کار خود را شروع ميکند و جهت جمع آوري اطلاعات زباني براي سومين بار به قاهره سفر ميکند. دسترسي به اطلاعات براي وي چندان آسان نبود، زيرا دانشمندان مسلمان مصری حاضر نميشدند نسخه‌هاي خطي را در اختيار وي بگذارند. از اين رو وي جهت دسترسي به مواد مورد نياز خود از يک دانشمند مسلمان موسوم به «الدسوقي» (۱۸۸۳- ۱۸۱۱)، يکي از فارغ التحصيلان جامعه الازهر  به عنوان رابط استفاده ميکرد. ادوارد ويليام لين براي جمع آوري کل اطلاعات مورد نياز حدود هفت سال در قاهره اقامت کرد و تقريبا به صورت شبانه‌روزي مشغول کار بود. وي در سال ۱۸۴۹ به انگلستان مراجعت کرد و ادامه گردآوري اطلاعات زباني را به همکار مصری خود الدسوقي واگذار نمود. در مجموع تهيه اين اطلاعات زباني سيزده سال به درازا کشيد. 

 

از لغتنامه عربی- انگليسی ادوارد ويليام لين

وي در انگلستان مشغول تدوين لغتنامه مورد نظر خود بود و در زمان وفات خود در سال ۱۸۷۶ به حرف «ق» رسيده بود. به گفته يک منتقد ادبي در طول صد و اند سال گذشته هيچ اثر علمي و ادبي به زبان عربي وجود ندارد که مديون اين کتاب مرجع نبوده باشد. براي تدوين اين کتاب لغت مجموعا از ۱۱۲ منبع و مرجع استفاده شده است که ذکر آنها در مدخل لغتنامه به چشم ميخورد. علاوه بر مراجع مذکور، مولف مجبور به مطالعه متون نظم و نثر بسيار زيادي نيز بوده است تا غناي لفظي کتاب خود را تأمين نمايد. طرح اوليه اين لغتنامه در دو کتاب بود که يکي از آنها به کلمات رايج، و ديگري به کلمات نادر اختصاص داده ميشد. چاپ کتاب اول در پنج مجلد در طول نه سال از ۱۸۶۳ تا ۱۸۷۲ به طول کشيد و چاپ سه مجلد باقيمانده کتاب اول نيز پس از مرگ وي به همت برادرزاده او تا سال ۱۸۹۳ عملي گرديد. کتاب اول مجموعا شامل ۳۰۶۴ صفحه به قطع دايرةالمعارف و با حروف نسبتا ريز ميشود. کتاب دوم هرگز چاپ نشده است و هيچ کس هيچ اطلاعاتي در اين باره ندارد. نخستين نسخه خطي اين لغتنامه به همراه متن کامل استنساخ لغتنامه تاج العروس به خط «الدسوقي» اينک در کتابخانه بريتانيا نگهداري ميشود. اين کتاب از سال ۱۹۹۲ تا سال ۲۰۰۴ مجموعا چهار بار در کمبريج، بيروت، دهلي نو و به صورت سي‌دي توسط موسسه آرامديا مورد طبع قرار گرفته است.

 

ادوارد ويليام لين (۱۸۷۶- ۱۸۰۱) در لباس ترکي دوره عثماني

در مقدمه ناشر نسخه چاپ بيروت چنين ميخوانيم: «مدّ القاموس، لغتنامه عربي- انگليسي ادوارد ويليام لين تمام کلمات کلاسيک، مشتقات آنها و نمونه کابردي آنها را شامل ميشود. اين کتاب در ۸ مجلد جداگانه تدوين شده و تدوين آن سي سال به طول انجاميده است. اين کتاب حيرت انگيز از لحاظ کمال و غنا و اتکا به پژوهش عميق و دقت و سهولت تنظيم کلمات از تمامي کتب لغت تمامي زبانهائي که تا کنون تدوين شده‌اند، به مقياس شگف انگيزي فراتر است».

متن کامل مد القاموس به صورت چندين فايل pdf در اينترنت موجود است، اما نياز به خدمات اينترنت پرسرعت دارد. مراجعه اينترنتي به مدخلهاي جداگانه نيز عملي است. در بخشي از مقدمه مولف مـيـخـوانـيـم که هدف از اين پروژه فراتر از آن چيزي بوده اسـت که قـبـلا مولفينـي هـمـچـون گوليوس (Golius) و ديگران در زبان لاتين انجام داده‌ بودند و کارشان محدود بدان بوده است که متن لغتنامه‌ها يا متون ديگر را صرفا ترجمه نمايند.  يادآوري مينمايد که ياکوب گوليوس، مشتشرق هلندي قريب به دويست سال پيش از زمانه ادوارد ويليام لين يک لغتنامه عربي- لاتين موسوم به (Lexicon Arabico-Latinum) تأليف نموده بود که در سال ۱۶۵۳ در شهر لايدن در هلند طبع شده بود. هدف ادوارد ويليام لين، چنانکه در مقدمه مد القاموس ميخوانيم، کشف گستره کامل زبان عربي از طريق دسترسي مستقيم به منابع متنوعي است که به جستجوي آنها به قاهره آمده بود و حتي براي اين کار مجبور به استفاده از همکاري يک دانشمند مسلمان شده بود تا محدوديت دسترسي به منابع جامعه الأزهر و ساير منابع را به طور کامل از ميان بردارد.

پرسيدني است که دربار بريتانيا و اشراف منسوب به آن در اوج قدرت استعماري خود در جهان چه هدفي از تدوين بيسابقه‌ترين کتاب لغت عربي- انگليسي داشته‌اند. آنها بدون ترديد چنين کاري را براي تفنن يا عشق به زبان عربی انجام نداده‌اند. در دوره‌اي که قدرتهاي استعماري مثل بريتانيا و هلند براي تصرف يک وجب از خاک کشورهاي ناشناخته و درياهاي ناشناخته‌تر رقابتي وحشيانه با يکديگر داشته‌اند، کوششهائي از اين قبيل از سوي دولت هلند و بريتانيا براي تآليف لغتنامه‌هاي عربي- انگليسي يا عربي- لاتين با اين حجم، آن هم با بودجه دربارهاي مربوطه، بايد حس کنجکاوي مارا برانگيزد. در تمامي موارد مشابه هم از شرق‌شناسان بسيار باسواد در زمينه زبان عربي استفاده شده است.

دقت در شرح حال ياکوب گوليوس نکته ظريف ديگري را بر ما آشکار ميکند. وي در سال ۱۶۱۲ براي تحصيل در رشته رياضيات وارد دانشگاه لايدن هلند شده است. در سال ۱۶۱۸ او براي تحصيل در رشته زبان عربي مجددا در همان دانشگاه ثبت نام نموده است. در سال ۱۶۲۲ در سفارت هلند در مراکش مشغول کار بوده است. سپس از سال ۱۶۲۵ تا سال ۱۶۲۹ مشغول مسافرت در کشورهاي عربي بخصوص سوريه بوده است و از سال ۱۶۲۹ به بعد تا پايان عمر خود کرسي استادي رياضيات و زبان عربي در دانشگاه لايدن را عهده‌دار بوده است. آيا فعاليت حرفه‌اي يک دانشمند رياضيدان در حوزه زبان عربي در دوره استعماري در هلند را چگونه بايد تفسير کرد؟

 

ياکوب گوليوس (۱۶۶۷- ۱۵۹۶)، استاد رياضيات و زبان عربي در دانشگاه لايدن در هلند

يکی ديگر از لغتنامه‌های عربی از اين نوع، لغتنامه عربي- لاتين تأليف گئورگ ويلهلم فرايتاگ (۱۸۶۱- ۱۷۸۸) است. فرايتاک در شهر لونه‌بورگ آلمان به دنيا آمد، براي تحصيل در رشته الهيات و ادبيات وارد دانشگاه گوتينگن شد. وي تحقيقات زيادي در زبان عربي، ترکي و فارسي و دستور زبان عبري به عمل آورد و در سال ۱۸۱۹ به مقام استادي زبانهاي شرقي در دانشگاه بن منصوب گرديد و تا پايان عمر خود در اين سمت فعاليت ميکرد. مهمترين اثر او لغتنامه حجيم و پرکار وي موسوم به Lexicon Arabicolatinum است که علاوه بر انتشار متن اصلي، متن مختصر شده آن نيز در سال ۱۸۳۷ طبع گرديد.

 

عکس روي جلد لغتنامه عربي- لاتين تأليف گئورگ ويلهلم فرايتاگ

يکي ديگر از مترجمين برجسته اروپائي که ضمن تسلط بر زبان عربي، منصب استادي رياضيات نيز داشته است، شخصيتي است آلماني موسوم به Franz Woepcke که در سال ۱۸۲۶ در شهر دسائو در آلمان متولد شد. وي تحصيل رياضيات را در دانشگاه برلين انجام داد و در سال ۱۸۴۷ به دريافت درجه دکترا نايل گشت. رساله دکتراي او در باره «ساعت هاي آفتابي جهان باستان» بود. وي سپس مشغول تحصيل در رشته زبان و ادبيات عرب در دانشگاه بن شد و در سال ۱۸۵۰ فارغ التحصيل گرديد. وي سپس بيشتر عمر خود را در خارج از آلمان و بخصوص در پاريس گذراند. از بين آثار معروف او ميتوان به شرح رســاله عـمـر خيام در جـبـر و مقابله (۱۸۵۱) و شرح رساله رياضي فخري محمد الکرخي (۱۸۵۳) اشاره نمود. وي همچنين چندين رساله در خصوص رابطه بين رياضيدان ايتاليائي لئوناردو پيسانو (فيبوناچي) و عربها نوشت (۱۸۶۱- ۱۸۵۶).

دوره استعمار دوره رقابت شديد براي نيل به منابع ثروت از طريق تسلط بر علم و دانش بود. براي اثبات نظريه انتقال دانش يونان به اروپاي دوره استعمار از طريق مسلمين و به وساطت زبان عربي ادله مختلف ميتوان ارائه کرد و گزافه‌گوئيهائي هم در اين زمينه شده است. اما دقت در شرح حال ادوارد ويليام لين انگليسي و ياکوب گوليوس هلندي و آثار آنها به نظر من حقانيت اين نظريه را به وضوح نشان ميدهد.

منابع مورد استفاده:

- در باره ادوارد ويليام لين، ويکيپديای انگليسی
- در باره ياکوب گوليوس، ويکيپدياي انگليسي
- لغتنامه مد القاموس، ادوارد ويليام لين